Cari ekranı alıcıların ve üreticilerin bakiyelerini HAL çok-bacaklı defterinden özetler. Kimden ne kadar tahsilat bekliyorsunuz, hangi üreticiye ne kadar ödemeniz var; hepsi burada görünür. Kaynak, satış ve hakediş işlemlerinden oluşan defter kayıtlarıdır.
İade föyleri negatif kalem olarak toplama girer ve netlenir. Yani iade edilen bir satışın komisyonu ve rüsumu dönem toplamından otomatik düşülür; komisyon önizleme ve rüsum tahakkuku bu netlemeyi kendisi yapar, elle düzeltmezsiniz.
Evet. Hal rüsumu her satışta donar ve föy kalemine yazılır; tahakkuk yalnız bu donmuş tutarları döneme göre TOPLAR, yeniden hesaplamaz. Böylece sonradan oran değişse bile geçmiş satışların rüsumu sabit kalır.
Bir dönemin rüsumu beyan edildiğinde KİLİTLENİR; ekran onu "Beyan edilmiş (kilitli)" olarak gösterir. Beyan/ödeme aşamasına geçmiş bir tahakkuk sessizce değişmez; geriye dönük oynanamaz. Bu, denetim güvenliği içindir.
Komisyon sizin (kabzımalın) satıştan aldığı gelirdir ve üreticinin netinden düşülür. Rüsum ise belediyeye ödenen bir kesintidir, sizin geliriniz değildir; dönemsel tahakkukla belediyeye beyan edilir. Panoda ikisi ayrı kart olarak (Komisyon Geliri, Rüsum Geliri) görünür.
Dönem başı ve sonu seçip önizlersiniz. Kaynak notu şunu der: "Kaynak: seçilen dönemde dönemi bu aralığa giren onaylı hakediş kalemleri. Komisyon iadeleri (negatif kalem) netlenmiştir; KDV, geçerli komisyon KDV oranı üzerinden hesaplanır." Yani önizleme yalnız onaylı hakedişleri ve iade netlemesini kapsar.
Komisyon önizleme seçtiğiniz dönemdeki toplam komisyonu ve komisyon KDV'sini gösterir (hesap amaçlı). Rüsum tahakkuku ise hal rüsumunu döneme göre toplayıp belediyeye beyan için hazırlar. İkisi de satışlarda donmuş tutarları toplar, yeniden hesaplamaz.
Hayır, tekrar kesilmez. Alıcı faturası satış föyünde Fatura Kes ile bir kez kesilir; hakediş aşaması üretici tarafını (e-MM + komisyon) tamamlar. İdempotency sayesinde alıcı faturası ikinci kez üretilmez, mevcut belge korunur.
Hayır. Komisyon faturası YALNIZ konsinye (Model B) satışlarında kesilir; çünkü komisyon geliri konsinyede doğar. Mülk (Model A) modelinde malı siz satın alıp sattığınız için ayrı komisyon faturası kavramı yoktur.
Hata olursa ekran "Belge üretilirken hata oluştu, e-MM/komisyon elle yeniden kesilebilir." der. Elle yeniden kesmek GÜVENLİDİR: üretim idempotenttir (UNIQUE + lockForUpdate), aynı hakediş için ikinci bir belge kopyası oluşmaz; eksik kalan belge tamamlanır.
Alıcı faturası malı alandan tahsilatı belgeler (matrah + ürün KDV). Müstahsil makbuzu (e-MM) üreticiye ödenen belge netini (makbuz neti) gösterir. Komisyon faturası ise komisyoncunun üreticiden aldığı komisyonu belgeler. Ekranda bunlar Makbuz Neti (e-MM) ve Alıcı Tahsilatı gibi ayrı satırlarda görünür.
Hakedişi onayladığınızda müstahsil makbuzu (e-MM) ve komisyon faturası üretilir. Ekran notu bunu açıkça söyler: "Onaylandığında müstahsil makbuzu (e-MM) ve komisyon faturası üretilir; üretici cari bacakları yazılır." Alıcı faturası ise satış föyü tamamlandıktan sonra Fatura Kes ucundan ayrıca elle kesilir.
Bir hakediş onaylandığında tek atomik işlemde üç belge üretilir: alıcı faturası (kabzımaldan alıcıya), müstahsil makbuzu / e-MM (kabzımaldan üreticiye) ve komisyon faturası (komisyoncudan üreticiye). Üçü birlikte satışın hem alıcı hem üretici tarafını belgeler.
Onay sonrası HAL çok-bacaklı defterine üretici lehine net üretici tutarı, komisyon geliri ve rüsum gibi bacaklar ayrı ayrı yazılır. Alıcı bacağı ise satış föyünde açılmıştır. Böylece tek işlem birden çok cariyi doğru yönde etkiler.
Matrah = brüt − indirim. Sonra matrah üzerinden: komisyon, komisyon KDV (komisyon üzerinden), hal rüsumu, zirai stopaj, SGK primi, mera fonu (sebze-meyvede 0), borsa tescil (binde) ve ürün KDV. Her kesinti ayrı yuvarlanır; netler kalan yöntemiyle bulunur, böylece hiçbir kuruş kaybolmaz.
Tarih formatı YYYY-AA-GG olmalıdır: "Dönem tarihleri geçersiz (YYYY-AA-GG)." Ayrıca dönem başı, dönem sonundan büyük olamaz: "Dönem başı, dönem sonundan büyük olamaz." Tarihleri düzeltip yeniden hesaplayın.
Bunlar AYRI iki tutardır. Makbuz neti belge (e-MM) netidir: matrahtan stopaj, SGK, mera ve borsa tescil düşülür. Net üretici ise cari nettir: makbuz netinden ayrıca komisyon, komisyon KDV ve rüsum düşülür. Örnek (matrah 10.000 TL; örnek oranlar komisyon %8, komisyon KDV %20, rüsum %2, stopaj %2, borsa tescil binde 1): stopaj 200 + borsa 10 düşülür → makbuz neti 9.790 TL; buradan komisyon 800 + komisyon KDV 160 + rüsum 200 düşülür → net üretici 8.630 TL. İki tutar bilinçli olarak eşit değildir.
Dönem seçip hesaplarsınız; önizlemede kalem kalem kesintiler görünür. Onaylarken kutu "Bu dönem için hakediş oluşturulacak, cari bacaklar ve belgeler üretilecek. Onaylıyor musunuz?" der. Onaydan sonra cari bacaklar yazılır ve belge üçlüsü üretilir.
Hakediş, bir üreticinin sattığınız mallarından ne kadar alacağı olduğunu hesaplayan ekrandır. Matrahtan komisyon, rüsum, stopaj, SGK ve mera fonu gibi kesintileri zincirleme uygular; sonuçta müstahsil makbuzu neti ile üreticiye ödenecek cari neti üretir.
İade föyü negatif (−1) işaretli bir kayıt üretir; rüsum tahakkuku ve komisyon önizlemesi bu negatif kalemleri NETLER. Yani iade edilen satışın rüsumu ve komisyonu dönem toplamından düşülür; elle düzeltme gerekmez.