Hakediş, bir üreticinin (müstahsilin) belirli bir dönemde hale getirip satılan malının hesabının kesilmesidir. Hakediş ekranında önce Üretici / Müstahsil ve Dönem Başı – Dönem Sonu seçilir, sonra Hesapla ile önizleme üretilir.
Yalnız satılmış ve henüz başka bir hakedişe girmemiş kalemler hesaba girer. Uygun kalem yoksa sistem "Seçilen üretici ve dönemde hakedişe uygun (henüz hakedişe girmemiş) satış kalemi yok." der.
Hakediş her satış kalemi için matrahtan başlayan bir kesinti zinciri işletir. Matrah = Brüt − İndirim. Ardından sırayla komisyon, komisyon KDV, hal rüsumu, zirai stopaj, SGK primi, mera fonu, borsa tescil ve ürün KDV hesaplanır. Sebze-meyve halinde mera fonu daima sıfırdır.
Önizleme tablosunda bu kalemlerin her biri ayrı sütunda görünür: Matrah, Komisyon, Komisyon KDV, Rüsum, Stopaj, SGK, Borsa Tescil, Ürün KDV.
Tescilli bir üretici 100 kg domatesi kilosu 20 ₺'den sattı: brüt = 2.000 ₺, indirim yok, matrah = 2.000 ₺. Varsayılan oranlarla kesintiler:
Komisyon (%8) = 160 ₺ · Komisyon KDV (%20) = 32 ₺ · Hal rüsumu (hal içi %1) = 20 ₺ · Zirai stopaj (tescilli %2) = 40 ₺ · SGK primi (%1) = 20 ₺ · Mera fonu = 0 ₺ · Borsa tescil (binde 1,2) = 2,40 ₺ · Ürün KDV (%1) = 20 ₺.
Aynı örnekte iki farklı "net" vardır. Makbuz Neti (e-MM) = matrah − stopaj − SGK − mera − borsa tescil = 2.000 − 40 − 20 − 0 − 2,40 = 1.937,60 ₺. Bu, müstahsil makbuzunda görünen belge netidir.
Üreticiye fiilen ödenen cari net ise buradan komisyon, komisyon KDV ve rüsum da düşülerek bulunur: 1.937,60 − 160 − 32 − 20 = 1.725,60 ₺. Ekranda ilki "Makbuz Neti (e-MM)", ikincisi "Net Üretici / Net Ödenecek" olarak ayrı gösterilir.
Alıcı malı matrah + ürün KDV ile öder: 2.000 + 20 = 2.020 ₺ (ekranda "Alıcı Tahsilatı"). Komisyon alıcıdan değil, üreticinin netinden düşülür.
Onaylandığında hakediş birden çok cari bacak yazar: üretici hakedişi (alacak), üretici komisyonu, üretici rüsumu, komisyon geliri ve rüsum emaneti. Alıcı satış bacağı satış anında zaten yazılmıştır. Ekran notu: "Onaylandığında müstahsil makbuzu (e-MM) ve komisyon faturası üretilir; üretici cari bacakları yazılır."
Hesapla ile önizlemeyi gördükten sonra Onayla dersiniz; sistem "Bu dönem için hakediş oluşturulacak, cari bacaklar ve belgeler üretilecek. Onaylıyor musunuz?" diye sorar. Onay sonrası "Hakediş onaylandı." mesajı çıkar.
Bir satış kalemi ikinci kez hakedişe alınamaz: "Satış kalemlerinden biri zaten başka bir hakedişe girmiş (çift ödeme engellendi)." Bu kilit, aynı malın üreticiye iki kez ödenmesini önler.
Hakediş kalemleri satış tarihine göre döneme girer. Dönem başını dönem sonundan sonraya koyarsanız sistem "Dönem başı, dönem sonundan büyük olamaz." uyarısı verir. Bir üreticinin tüm ayını tek hakedişte toplamak için ay başı – ay sonu aralığını seçin; hesap kalem bazında yürüdüğü için kısmi dönem de sorunsuz çalışır.
Makbuz Neti (e-MM) ile üreticiye ödenen cari neti karıştırmayın. Makbuz neti yalnız stopaj, SGK, mera ve borsa tescil düşülmüş belge tutarıdır; üreticiye fiilen ödediğiniz tutar bundan komisyon, komisyon KDV ve rüsum da düşüldükten sonraki nettir. Örneğimizde makbuz neti 1.937,60 ₺ iken üreticiye ödenen 1.725,60 ₺'dir — aradaki 212 ₺ komisyon + KDV + rüsumdur.
Hakediş, üretici ve dönem seçip Hesapla ile matrahtan başlayan kesinti zincirini (komisyon, KDV, rüsum, stopaj, SGK, mera, borsa tescil, ürün KDV) işletir; Onayla ile cari bacakları ve belgeleri üretir.
Kilit ayrım: Makbuz Neti (e-MM belge neti) ≠ Net Üretici (cari net). Aynı satış ikinci kez hakedişe alınamaz. Sıradaki ders: hakedişten doğan belge üçlüsü.